Г1АЛГ1АЙ МЕХКА КЪАМАН ЮКЪАРА ГАЗЕТ

Беркате никъ

МоллагIча сага вахаре эггара лоархIамегIеи халагIеи долча декхарех цаI да, ший къахьегама никъ хоржилга. Из атта доаца декхар дего къоабал а даь. Нийсача наькъ тIа ваьнначун вахаре чIоагIа аьттув боал, ший балха тIа башха-дика мулаш доахаш хиларца белгал а воал. Сий долаш ба Дахкильгов Iадрахьмана ИбрахIима хержа къахьегама никъ. Ткъаь бархI шу совгIа ха я цо, Iилман болхло, педагог волаш, Л.Н.Толстоя цIерагIча Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университете болх бу. Ший вахарах ах гаргга ха дIаеннай ИбрахIима цу лоархIамеча профессена. Майрра ала йиш йолаш да цу шерашка цо хьабена къахьегама никъ Iалаьмате беркате хиннаб, аьнна. ГIалгIай литературан, Iилман, дешара гIулакхаш дегIадоаладечарна юкъе хьинаре къахьегачарех цаI а хинна дIаэттав профессор И. Дахкильгов. Iилман, профессе къайленаш тIа-тIа кIоаргагIа йовзара тIагIертта къовсам а лоаттабеш, цо даь балхаш кIоарга чулоацам болаши доккха маIан долаши да. Духьалъийттай дукха халонаш. Цхьабакъда денал, сабар, хьаькъал долча хьехархочун низ дIакхаьчаб уж эшае.

Юкъера школа дикеи тIехдикеи дешаш ше чакхъяьккхачул тIехьагIа, Казахски ССР столицерча, Алма-Атерча, «Эмальпосуда» яхача заводе балха а этта, къахьегамах чам баьккхар гIалгIай зIамсага. ДIахо дешилга юкъагIа ца дита чIоагIо йир цо. ЛаьрхIар кхоачаш а дир. Сталина репрессех мехкахваьккха лийнна дийтта шу даьнначул тIехьагIа, ше ваьхача Даькъастен чу а вена, 1957 шера деша дIаэттар Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен педагогически институте. ТIехдика дешаш из чакхъяьккхар ИбрахIима 1962 шера. Цудухьа ше деша ваьгIача институте болх бе юхевутт из вайнахски филологе кафедра ассистенталла. 1966 шера денз, воккхагIвола хьехархо, 1972 шера денз 1990 шерага кхаччалца йолча хана, доцент волаш, болх бу цо университете. Къаьстта цун вахаре а белгалдоалаш, беркате хилар 1990 шу. Цу шера апрель бетта профессор яха сийдола цIи елар цунна.

Цунга кхачалехь башха-дика гIулакхаш карагIдувлаш, Iилман новкъа йоккхий урхенаш йоахаш, хьавенав Iадрахьмана ИбрахIим. Мосверча дунен литературай институте 1969 шера толаме защита йир цо филологически Iилмай кандидата диссертацена. Хьехархочун декхараш кхоачашдеш воллашехь а, 1970 – 1973 шерашка цо болх бу филолологически факультета декана заместитель волоаш, тIаккха, укх тIеххьарча шерашка кхаччалца йолча хана, цу факультета декан а хиннав из. Студент волча хана санна, хьехархочун болх беш волча хана а доккха дакъа лоац И. Дахкильговс юкъарча балха тIа а. Дуккхача шерашка из хиннав университета парткома член, вай республикерча дешара министерстверча хьехара — методически Совета, йоазонхой Союза критикий секце член.

…ЦхьоалагIа сентябрь — дешара шу дIадолалу ди. Ткъаь ийсазлагIа университете хьехаш волаш, дIадоладаьд из И. Дахкильговс. Царех хIарадар, цаI шоллагIчох тара доацаш, къахьегамах хьалдиза хиннад цун. Цу дийнахьа нийсвелар со ткъаь пхийттех шера сайна вовзаш, сайца цхьана институт яьккха вола ИбрахIим волча. Никх гIеттача санна яр, Нохч-ГIалгIай Паччахьалкхен университета уйчешка. Дегаш гIоздаьнна, белаш, шоайла моаршал хетт студенташа, педагогаша. Царна бIарахьежаш латташ, сона юха а дагаера 30-34 шераш хьалха хинна педагогически институт (хIанзара университет). Цу хана укхаза каст-каста дездора Нохч-ГIалгIайчен яздархой юбилейни цIайш. Дахкильгов ИбрахIима дилла яздархочун-юбиляра портрет сиха хьалтохар институте дIачувоаллача. «Са Iочудолла мара ца дезаш, хьа-м ваьв вай художника юбиляр», — оалар цунна бIарг тIаэттача студенташа а хьехархоша а. Наггахьа саг вацар царех цу хана, нахаца товш, Iимерза, гIулакхаца, эхь-эздел долаш а вола гIалгIай зIамсаг, студент И. Дахкильгов ца вовзаш. Къахьегамах хьалдизза дар цун хIара ди, кIира. Института студенчески профкомеи факультета партбюрои члена декхараш хадданза цIенеи диззаи кхоачашдеш хьавоагIарех вар из. Каст-каста гIалгIай юрташка а ухаш, багахбувцам дIаязбора, студентий халхара ансамбле хьинаре дакъа лоацар. Цу дерригне а цунна новкъарле йицар тIехдика деша. Юкъарча балха тIа доккхий гIулакхаш карахдувларах, дешар тIа Iалаьмате дика кайоалаш хиларах, студент волча хана парте мугIарашка дIаийцар ИбрахIим.

Ше дешаш волча группах чIоагIа дог лазаш вар из. Каст-каста ИбрахIима оалар: «КIантий, мехкарий, кхыча группашца яхь хила еза вай, вай мел дола гIулакхаш царел тIех хила деза». Даьсса доаца, дег тIара доагIа дешаш дар уж. Дукха новкъостал дора цо дешарах дика ца кхетачарна. Цу дерригача гIулакхаша сий даьккхадар цун групперча студенташта юкъе а.

Лакхе белгал ма даккхара, ткъаь иттех шу даьннад цу хана денз. Цу шерашка дукха хувцамаш хиннад ИбрахIима вахаре а цун балха тIа а. Мел дукха доккхий гIулакха шийна карахдувларах е балха тIа ше лакхварах, курали сонтали дег чу йоссарех хиннавац из. Университета филологически факультета декан из волча хана, цхьаннена а дагадохийтанзар цо, ше кулгалхо ва аьнна. Хьехархошца, студенташца дIаийна, дог цхьалха долаш, саг из хилар белгалдоалаш дар. Оамалашта а вIалла хувцавеннавацар. Из ха дагаух сона. Цхьацца гIулакхаш е хаттараш долаш, хадданза деканате хьачуух университета хьехархой, студенташ. Со ИбрахIим волча нийсвеннача шин-кхаь сахьата, укх тайпара сурт хьалхашка эттар сона. Ше волча хьачу мел боагIараш Iалаьмате безаме тIаийбу факультета кулгалхочо. Цаховш а цхьа дош тулладалийтар кхераш санна, царех хIаране яхачунга ладувгI цо. ТIаккха цар шийна тIаденача гIулакха, сих ца луш, бокъонца уйла яь, хоадам боллаш дола жоп лу ИбрахIима. Ше волча баьхкача хьехархоех, студентех цхьа саг аравалийтанзар цо, царех хIаране дена гIулакх къоастадаь мара.

…Чувоал аргIанара саг. Мел дукха къоастаде дезаш ший гIулакхаш дале а, факультета кулгалхо ше хиларах тарра, безаме тIаийцар цо из а. Из ва ялат чуэца болхача студенташца ваха везаш вола лор.

— Фу гIулакх долаш венав, эшар-дезар фуд хьона?- аьнна шийга даьча хаттара жоп а луш, ялат чуэцача студенташца ваха везача лора аьлар:

— Хьо факультета декан ва, мича хана вIашагIкхета деза, ца хилча яргйоаца медицински инструменташ, молхаш, кхыбола кхоачам малагIа ба хьажар гIоне, хьоца дагавала венав со.

ИбрахIима цу хаттара денна жоп лоаца а хоадам боллаш а дар:

— Хиланза яргйоаца инструменташ мара хьаэца езац хьона, мел эшача молхашца совхозо ше Iалашвергва хьо. Нагахьа санна хьона гIонна эше, университета медсестра а хьожаергья оаха хьоца болх бе.

Цунна тIеххьа чуйоал деканате, эрсий кафедра заведующи йола, из дешаш волча хана цунна эрсий мотт хьехаш хиннача Мальсагов Дошлакъий Лида. Заявленей бIарчча цIов ба цун бебоаллаш. Из дагаювл деканаца (хIанзарча прфессорца) шоай кафедре балха бахкара йолча конкурсе дакъа лацара заявленеш еннача кандидатурех лаьца. Шийга деча хаттарашта жоп дала сихлуц ИбрахIим. Шийга эрсий метта кафедра заведующе хьаеннача заявленешка, хьалха цар болх баьчара царна еннача характеристикашка, юкъарча балха тIа мишта дакъа лаьцад, кхыдолча документашка хьежаш вагIаш, цхьа юкъ йоаккх юкъерча дегIарча, безаме, шера юхь йолча, сабарерча И.Дахкильговс. Цхьан юкъа сатем отт деканате. ТIаккха доккха са даьккхе, цо оал Лидайга: «Уйла ергья вай укх гIулакха, сиха даха хий фордах кхийттадац, яхаш, халкъа кица а ма дий. Цхьа-ши сахьат даьлча, юха хьачуоттал деканате, Лида. Цу ханалехь, дерригача документашка хьежа а варгва со». Иштта хьакъоастайир Iадрахьмана ИбрахIимеи Дошлакъий Лидаси шоашта мегаргба аьнна хетачар заявленеш а документаш а. ТIаккха цу кандидатурех лаьца дувц цар университета общественни организацешцеи ректорцеи.

Iадрахьмана ИбрахIима хIара балха ди иштта къахьегамах хьалдиза дар, филологически факультета декан из волча хана. Вайнахски кафедра ассистентагара филологически факультета деканага, профессор яха сийдола цIи яларга кхаччалцабола бIаьха никъ хьабенабцо таханарча денга. Факультета кулгалхочун декхарех мукъаваьннавале а, хIанз а кIезига дац цунна тIалатта дукъ. Студенташта хьехарах дола юкъарча балха тIара ший керттера декхараш кхоачашдича сатийна Iе йишъярех вац из хIанз. Йоккха опыт йола педагог, Iилманхо хиларах тарра, хIара дийнахьа тайп-тайпарча лоархIамеча дешаех, проблемаех лаьца цунца дагабувл университета хьехархой, студенташ. МоллагIдола гIулакх дахьаш шийна тIавена саг, со мукъа вац аьнна, е кхы бахьан даьккха цо юхаверзийта цхьа моттиг нийсъеннаяц. ХIаранена хьехам бала, эшаш дола гIо-новкъостал де ха корайоагIа цунна. Иштта вола И. Дахкильгов университетерча дуккхача студенташа, хьехархоша, кулгалхоша чIоагIа лоархIаши сий деши ва.

— Iилман къайленаш а йовзаш, таханарча лакхаленашка кхачара аз ткъаь иттех шера университете хьехаш хьабена никъ атта хиннаб аьлча бакъдац, — йоах ИбрахIима. — Селхан студент хиннача сона юххьанца дукха халонаш нийслора ассистента балха тIа. Укхаза эшаш дар боккхагIчар новкъостал, цар луш бола хьехам, опыт. Из дика кхетадешбараш а нийсбелар. Сона чIоагIа хала хиннача цу шерашка Iалаьмате дика накъабаьлар йоккха опыт йола преподавателаш. ЦIаккха дагарваргвац сона тахан вайна юкъе воацаш вола, студентий а къонача хьехархой а хьехамча хинна профессор Мальсагов Дахий Дошлакъа, Оздоев ИбрахIим, кхыбараш. Вайнаьха литература а багахбувцам а цар безабалийтар сона.

Цар новкъосталца Iилман къайленаш тIа-тIа кIоаргагIа йовзаш, педагога балха тIара опыт йоккхагIа хулаш, къахьегаш вар ИбрахIим. Максим Горьке цIерагIча дунен литература института йоккхагIйола Iилман болхло Долгат Уздиат Башировна кулгалхо а йолаш, И. Дахкильговс язъяьча диссертаце тема яр «ГIалгIай литература хьахилари дIаоттари» яхаш.Iилман юкъе цо баьккха хьалхара боккха толам бар из. У.Б. Долгатаца хьахинна Iилман бувзам беркате хилар цу кхалсага шийна а. Къамах даргинка яле а, вай багахбувцамах монографи язъе раьза хилар из. Цу балха тIа И. Дахкильговс доккха новкъостал дир цунна вай багахбувцам Iилман наькъашца нийсагIа тахкара, тексташта таржамаши комментареши яра. ИбрахIима дакъа лоацаш, язъяь «Героический эпос чеченцев и ингушей» яхача монографех докторски диссертаци а лаьрхIа, У. Долгата докторски степень елар.

Вай литературоведене хьалхара кандидат хинна вола ИбрахIим дика кхеташ вар, диссертацена защита яьяр яхаш, сашорта лела ший йиш йоацилгах, шийна хьалхашка доккхийи бехктокхамеи декхараш оттилга, дIахо Iилман кIоаргаленаш йовзара шийгара кхы а дукхагIа дIадехаргдолга вай къонача Iилмо. Долче, цу лостамагIа хадданза дукха Iилман балхаш дора цо. Иштта болх барга хьежжа, хьаIовра цун тохкама балхаш. Вайнаьха багахбувцами гIалгIай литературеи тохкаш дукха Iилман балхаш арадийннад ИбрахIима яздаь. Царна юкъе белггалара а хоадам боллаш а йола моттиг дIалоацаш я монографеш. Вай литературоведени дегIайоалаяра боккхача лоархIаме хилар эггара хьалха цо баь хинна «ГIалгIай литература (40-ча шерашка кхаччалца бена никъ)» яха болх. Вай багахбувцамах яздаь книжкаш да ИбрахIима.

Школашка, педучилище гIалгIай меттала литература укх тIеххьарча ткъаьх шера Iомаду ИбрахIима оттадаьча книжкаш тIара. Уж да массехказа арадийнна дола 10-ча класса гIалгIай литературах дола хрестомати а цу классанна лаьрхIа учебник а, педучилище кхоалагIчеи йиълагIчеи курсашка дешачарна дола учебник а.

Башха дика хьехархо, Iилманхо, общественник, тешаме новкъост хинна ца Iеш, ИбрахIим берий йоазонхо а ва. Берашта лаьрхIа йола повесташи дувцараши тIадолаш, арадаьннад цун «Куке денал», «Шутар» яха книжкаш. Дувцарашкара повесташка водаш, ИбрахIим ваьлар йоккхача литературни жанрага – романага. Ховш да из жанрвай литературе тахан дика дегIаенилга, бакъда вай къонача дешархошта лаьрхIа романаш яцар. «Берд» яхача ший романа тIа ИбрахIима ювц исторически геттара гаьнара ха, диъ-пхи бIаь шу хьалхара зама. Из ха ювцаш вола саг хила воагIа вай истори, этнографи, багахбувцам дика бовзаш. Цудухьа карагIдаьннад автора, цун исторически овланга хьежача роман бакъйолаши тешамеи язъе. Вайнаьха истори хайра Iомаданза долча вай берашта, кхувшбоагIарашта цу романах ховргда социально-бытовой оагIорахьара гIалгIай вахар мишта хиннад, дунен кхетам мишта хиннаб цар, малагIа гIулакхаш леладаьд цар. Цу мел долча хIаманга хьежача, вайна хьалхашка отт бокъонца роман яхача жанра белгалонаш йола произведени.

Iилман болхи йоазонхочун болхи – шаккхе а цхьана лелабе атта дац шийна, ИбрахIима яхе а, цо керда литературни произведени язъелга сакхийра са. Цун хьалхара кхо книжка наха а литературни критика а дезаденна хиларо тешаву, гIалгIай йоазонхочо дешархошта кхы а ший кердача произведенешца совгIаташ дергхиларах.

Йоккхий кхоллама планашя Iадрахьмана ИбрахIима кхоачашъе лерхIаш. Шеко яц, цо уж кхоачашъергхиларах, хIана аьлча ше лерхIаш дар, халонех бIа ца къожабеш, дизза кхоачашдеш, дош чIоагIа долаш саг ва из. Лоацца аьлча, ИбрахIима хьабенар хала, бIаьха, шакIа санна цIена никъ ба. Iилман балха тIа доккхий гIулакхаш карагIдувлаш хьавоагIача цо, ший къахьегамца духхьашха баьккха толам бар, вайнанхски филологе кафедре воккхагIволча хьехархочун балхагара дIаволавалар. 1979 шера доцента цIи лу цунна, лакхерча аттестационни комиссе диплом а луш. Наха кхаь шера аспирантуре дийшача мара язъяц кандидатски диссертаци. Аспирантура (очни е заочни) йоацаш, болх бешше, Iилман тIа къахьегаш, кандидат хул цох. Иштта хилар ИбрахIима дIахора болх – из доктора диссертаци язъяра нийса лаьрхIе, профессор яха цIи хьожаю цунна. ЛагIаш тIара лагIаш тIа вувлаш, ИбрахIим лакхаленаш тIа вувл.

ИбрахIима хьабена педагога-Iилманхочун никъ беркате, бIаьха, сийдолаш хилара тешал деш да хьехархочун балха тIа цунна карагIдийнна башха-дика гIулакхаш белгал а доахаш, цунна тийнна совгIаташ. Цунна еннай «Пятилетка ударник», «Социалистически яхье котваьннар» яха массехк сийлен знак, Нохч-ГIалгIай АССР Лакхехьарча Совета Президиума сийлен грамота, РСФСРа лакхерчеи лаьрххIа йолча юкъерчеи дешара Министерствон сийлен грамота, «Нохч-ГIалгIай АССР культура заслуженни болхло» яха сийлен цIи. Из профессор ва.

Б.Костоев

P.S.: Лакхе кепа теха йоазув даьд, Нохч-ГIалгIай Республика йолча шерашка, цу хана «Сердало» газет а Шолжа-ГIалий тIа дар. ГIалгIай мохк хьакъаьстачул тIехьагIа, Наьсаре ваха вера Дахкильгов ИбрахIим. Дуккхача шерашка болх бир керда хьаяьча университете, Iиилма-тохкама институте. 2004 шера из хьожаву цун директор алла. Дукха пайдане, чIоагIа эшаш дола книжкаш арадаьхад цо ше болх беча юкъа. Царех да «ГIалгIай багахбувцама» ши книжка (ши том), «ГIалгIай мифаши легендаши», «ГIалгIай фаьлгаш, оаламаш, шира дувцараш», «ГIалгIай оаламаш, дувцараш, фаьлгаш, кицаш», цо кийчъяьяр гIалгIай багахбувцама бархI том араяккхара хетаяь проект. Дахкильгов вар гIалгIай байракха автор.

Хьинаре дакъа лаьцад ИбрахIима школе Iомадеш дола книжкаш оттадеш. Царех да 11 класса лаьрхIа хрестомати. Педучилищен йоккхагIча курсашта лаьрхIа дола книжка кийчдаьр а из ва. Багахбувцамца, литературни критикаца дувзаденна книжкаш а кхеллад цо.

Лакхе хьоахадаьрел совгIа, Дахкильгов ИбрахIим вар Россе яздархой Союза доакъашхо, ГIалгIай Республикан дешара заслуженни болхло, РФ лакхарча профессиональни дешара сийдола болхло, РФ социальни Iилмай Академе доакъашхо, Наьсарен сийдола вахархо.

Хьийгача къих цунна еннаяр «Нохч-ГIалгIай Республикан хьалхашка карахдаьннарех», «Къахьегама ветеран» яха майдилгаш, «ГIалгIай Республикан хьалхашка карахдаьннарех» яха орден, ГIалгIай Республикан Президента а Россе йоазонхой Союза асийлен грамоташ.

Кхелхав Дахкильгов Iадрахьмана ИбрахIим 2014 шера.

Йоазув кепа тоха кийчдаьр ва

С. Арчаков

АХИЛЬГОВ Микаьил

11.08.2017 18:13
62

Комментарии

Нет комментариев. Ваш будет первым!
Загрузка...